EERLIJK DELEN

WERK NA CORONA

Tekst Luuk Obbink Beeld Jeannette Schols

‘WERK WAAR VROEGER VOOR BETAALD WERD, IS DE LAATSTE JAREN WEGBEZUINIGD’

Al bieden de cijfers geen eenduidig beeld, de economische neergang als gevolg van corona gaat hoe dan ook leiden tot een daling van de werk­gelegenheid. Wat zijn de mogelijkheden om het werk eerlijk te verdelen? FNV Magazine zet vier opties op een rij. Combineren mag.

Er zijn beroepsgroepen waar het personeel als gevolg van de coronacrisis niet aan te slepen is, al is het maar bij de GGD’en, waar een leger aan tijdelijke krachten zich bezighoudt met bron- en contactonderzoek. Maar veel meer sectoren krijgen zware klappen, zoals de horeca, de culturele sector en de reisbranche. Tijdens de eerste golf gingen er volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek 181 duizend banen verloren, vooral van flexwerkers. De verwachting is dat de tweede golf nog meer mensen naar de reservebank gaat sturen. ‘Zij komen met hun recente werkervaring vooraan in de rij wachtenden die er voor de crisis al stond’, zegt Maaike Zorgman, bestuurder bij FNV Uitkerings­gerechtigden. Natuurlijk is het zaak om te investeren in scholing en begeleiding van werkzoekenden en om in te zetten op echte banen, maar het blijft ook de vraag hoe je die slinkende werkgelegenheid zo eerlijk mogelijk kan verdelen. Wat zijn de mogelijkheden?

1. WEGBEZUINIGD WERK TERUGHALEN

Een bijstandsgerechtigde volgde 2,5 jaar een opleiding op mbo-2-niveau om in de zorg aan de slag te kunnen, vertelt Maureen van der Pligt, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden. ‘Net voordat ze klaar was, werd de baan die ze op het oog had wegbezuinigd. Ze bleef in de bijstand en kreeg te maken met de tegenprestatie. Ze kon aan de slag in ¬ je raadt het al - de functie die was wegbezuinigd. Ze is toen maar een andere opleiding gaan doen.’ Het voorbeeld illustreert een trend. ‘Werk waar vroeger voor betaald werd, is de laatste jaren wegbezuinigd. In de zorg alleen al 70 duizend van de 130 duizend voltijdbanen. Om maar te zwijgen van het openbaar vervoer, waar vrijwilligers de minder rendabele lijnen rijden.’ Het gaat hier om werk dat op de arbeidsmarkt thuishoort, stelt Van der Pligt. ‘Als samenleving willen we kennelijk dat het allemaal gebeurt, waarom zijn het dan niet gewoon betaalde banen?’

2. VOORRANG VOOR DE ZEER WERKWILLIGEN

De meeste uitkeringsgerechtigden willen weinig liever dan een betaalde baan, maar er zijn ook mensen die na jaren tevergeefs zoeken daarnaar min of meer vrede hebben met hun situatie. Zorgman: ‘Sommige mensen hebben hun draai gevonden in vrijwilligerswerk. Die moet je niet dwingen als je geen concrete betaalde baan voor ze hebt.’ Die werkwijze leidt bovendien tot extreme situaties, zoals die van een terminaal zieke vrouw, die een maand voor haar overlijden nog te horen kreeg dat ze aan het werk moest. Zonder loon. Dat voorrang geven aan mensen die dolgraag aan het werk willen ertoe zou leiden dat niemand nog aan het werk wil, noemt Zorgman een sprookje. En dat zegt ook Van der Pligt. ‘Ik ken ze niet, de mensen die niet aan het werk willen. Hooguit zijn er mensen die de moed hebben opgegeven of die niet kunnen werken omdat ze ziek zijn bijvoorbeeld. Bovendien wordt de werkloosheid echt niet opgelost door een pamperende of activerende werkloosheidsindustrie, als er gewoon aantoonbaar te weinig banen zijn.’ Collega-bestuurder Willem Banning voegt daar aan toe dat het financieel ook beslist geen pretje is om van een uitkering te leven. ‘Daarvoor zou het bedrag flink omhoog moeten. Eigenlijk ben je dan bezig met een tussenstap in de richting van het basisinkomen.’ (zie punt 4).

‘De werkloosheid wordt echt niet opgelost door een pamperende of activerende werkloosheidsindustrie, als er gewoon aantoonbaar te weinig banen zijn’

3. DE BASISBAAN

Een relatief nieuw fenomeen is de basisbaan. Hij is er in verschillende varianten, maar komt erop neer dat uitkeringsgerechtigden tegen het minimumloon aan de slag gaan in functies die wel nuttig zijn, maar kennelijk niet belangrijk genoeg om er regulier werk van te maken. Vaak in deeltijd, waardoor de werkenden er financieel weinig tot niets mee opschieten. In het rapport ‘Het betere werk’ adviseerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) het kabinet begin dit jaar om hier werk van de maken en de commissie-Borstlap kwam korte tijd later met een gelijk­luidend advies. Bij de FNV, die zich kort geleden in een webinar over de materie heeft gebogen, valt er weinig enthousiasme te bespeuren voor ‘weer een apart soort baan voor uitkerings­gerechtigden.’ Willem Banning stelt: ‘Het mag in elk geval niet leiden tot verdringing van banen en het werk moet gewoon volgens de cao worden betaald. Ook moet het mogelijk zijn om voltijds te werken.’

4. HET BASISINKOMEN

Al jaren laait de discussie over het basisinkomen periodiek weer op. Een werkgroep van FNV Uitkeringsgerechtigden presenteerde in 2016 een concreet plan, waarbij iedereen vanaf z’n 18de jaar een soort AOW-uitkering krijgt van rond de duizend euro. Het systeem wordt gefinancierd door een sterker oplopende belasting voor de hogere inkomens en mogelijk een vergroening van het belastingstelsel. Ook het heffen van een robottax wordt als optie bekeken. In breed FNV-­verband wordt sinds 2017 onderzocht hoe een basisinkomen kan worden vormgegeven.Met corona hebben de pleit­bezorgers voor het basisinkomen het tij mee, stelt Willem Banning. Hij wijst op een essay van vakbondsprofessor Paul de Beer, waarin deze aangeeft dat volledige werkgelegenheid een illusie is geworden. Banning: ‘Als je dat vaststelt, moet je ook stoppen met het individu de schuld geven voor het niet hebben van werk, zoals nu eigenlijk gebeurt. Het individu wordt ten onrechte afgerekend op een collectief probleem: het tekort aan banen. Het basisinkomen is hier een uitstekend antwoord op.’ Afgelopen voorjaar heeft de FNV de Rijksuniversiteit Leiden de opdracht verstrekt voor een gedragsonderzoek om erachter te komen in hoeverre mensen met een basisinkomen maatschappelijk actief blijven of op de bank gaan zitten. Ondertussen is onder FNV-leden de brede discussie gaande. Het vierjaarlijkse FNV-congres hakt in mei 2022 - een jaar later dan oorspronkelijk gepland - een knoop door over de inzet van de FNV rond het basisinkomen.

‘WE MOETEN STOPPEN HET INDIVIDU DE SCHULD TE GEVEN VOOR HET NIET HEBBEN VAN WERK.’

Deel deze pagina