RE-INTEGRATIE

Socioloog Josien Arts

‘HET IS WREED MENSEN EEN DROOM­BAAN VOOR TE SPIEGELEN DIE ER NIET IS’

Tekst Pien Heuts Beeld Liesbeth Dinnissen

‘ONBETAALD WERK VERDIENT HERWAARDERING’
'DE PRAKTIJK LEERT DAT JE VAST KOMT TE ZITTEN IN DAT ONZEKERE WERK'

Re-integratietrajecten bieden bijstandsgerechtigden nauwelijks perspectief op duurzaam werk, stelt socioloog Josien Arts, die op het onderwerp promoveerde. ‘Het is vaak gerommel in de marge ten koste van mensen die het zwaar hebben.’

Vorig jaar promoveerde je aan de Universiteit van Amsterdam op een onderzoek naar re-integratietrajecten voor bijstandsgerechtigden met een korte afstand tot de arbeidsmarkt. Een belang­rijke conclusie is dat klantmanagers van sociale diensten wrede hoop op een betere toekomst creëren. Wat bedoel je daarmee?

‘Re-integratietrajecten bieden bijstandsgerechtigden, ook de kansrijke, nauwelijks duurzaam werk. Maar ondertussen wordt tijdens die trajecten hoop op een baan en een betere toekomst gecultiveerd. Het zijn trainingen in optimisme. Bijstandsgerechtigden moeten leren hun passie te volgen, te denken in kansen en mogelijkheden en te dromen over een betere toekomst. Omdat het in mijn onderzoek om relatief kansrijke bijstandsgerechtigden ging, lag het al snel aan hen dat ze niet aan het werk kwamen. Ze hadden immers potentie. Maar ook bij minder kansrijken wordt de schuld van het niet kunnen vinden van een baan bij de bijstandsgerechtigde gelegd. Werkloosheid is echter geen individueel probleem, maar van collectieve aard. Om dan te zeggen dat je er met optimisme wel komt, is wreed.’

Hulp kan toch geen kwaad?

‘Klopt. Maar het schrijnende is dat allerlei trainingen niets doen aan het gebrek aan kansen (zie ook het kader hieronder). De meeste deelnemers werden niet eens uitgenodigd voor een gesprek. Terwijl het kansrijke bijstandsgerechtigden waren. Ze kregen les in cv’s maken, sollicitatiebrieven schrijven, elevator pitches doen, sollicitatiegesprekken voeren en uiterlijke presentatie. Deelnemers zeiden: “Dat weten we allemaal wel, maar ik kom er niet door, ik maak geen kans.” Of: “Waarom moet ik in mijn beste pak naar deze training komen?” Het praktische van die trainingen ging wringen. Dus dan moet je als klantmanager, heel goedbedoeld, iets anders gaan doen: optimisme inzetten. Zoals: “Het komt goed. Maakt niet uit wat voor baan, hoe laag, hoe slecht, hoe vervelend ook - het is een stap in de richting van je droombaan.”

Van broodbaan naar droombaan volgens een klantmanager. Klopt die route dan niet?

‘Nee, als je moet gaan voor onzekere banen, slechte contracten, draaideurconstructies van even werken en weer terug in de uitkering, wordt de kans op die droombaan zelfs minder. Je moet keihard werken en houdt weinig energie over om verder te solliciteren. Ook als je de hele tijd terugvalt in uren of in de bijstand, geeft alle administratieve rompslomp en onzekerheid weinig ruimte verder te zoeken naar die droombaan. De praktijk leert dat je vast komt te zitten in dat onzekere werk – als je al aan het werk komt. Een klantmanager legde zijn groep uit dat het aan elkaar rijgen van tijdelijke contracten waarschijnlijk de toekomst is. De arbeidsmarkt als lappendeken. En als je je tomeloos inzet, de onzekere arbeidsmarkt accepteert en van de ene laagbetaalde baan naar de andere hobbelt, volgt die droombaan vanzelf, is het idee.’

Wat stoort jou het meest aan deze optimistische aanpak?

‘Het is geen duurzame strategie om werkloosheid en armoede aan te pakken. En het leidt al helemaal niet tot een droombaan. Integendeel. Inzetten op positief denken én bijstands­gerechtigden met sancties dwingen elke mogelijke baan te accepteren maakt hen kwetsbaar voor armoede en uitbuiting. Dit is niet de manier waarop we als samenleving met een grote groep mensen moeten omgaan die het heel zwaar heeft.’

Hoe zou het volgens jou beter kunnen?

‘Als je als overheid mensen wilt proberen te re-integreren in werk, help ze dan écht. Vraag wat ze nodig hebben om verder te komen in plaats van ze gedwongen, op straffe van een sanctie, aan trainingen en leerstages deel te laten nemen. Hulp en scholing op maat vragen veel tijd, energie en menskracht, maar het is wel begeleiding zoals die zou moeten zijn.’

Re-integratietrajecten in de bijstand hebben primair betaald werk als doel. Terwijl veel bijstandsgerechtigden al jarenlang vrijwilligerswerk doen of zich anderszins inzetten. Waarom blijft betaald werk het hoogste doel?

‘Dat is historisch zo gegroeid; het streven naar betaald werk voor iedereen is heel hard­nekkig. Mensen die geen betaald werk hebben, worden als minderwaardig gezien. Terwijl, betaald werk én onbetaald werk zijn beide onderdeel van wat we werk noemen. Er is eindeloos veel onbetaald werk nodig om betaald werk mogelijk te maken en de samen­leving in stand te houden. Denk aan de zorg voor kinderen, mantelzorg, vrijwilligerswerk. Als je kijkt naar wat iedereen doet, dan werkt in feite iedereen. Betaald werk zou een minder dominante plek moeten krijgen. En onbetaald werk verdient een herwaardering in termen van tijd en geld. Het is immers cruciaal en zeer waardevol.’

En de re-integratietrajecten die jij hebt onderzocht?

‘Feitelijk is het gerommel in de marge ten koste van mensen die het zwaar hebben.’

Het (Engelstalige) proefschrift van Josien Arts is hier te downloaden.

'ER WORDT NIET NAAR OMSTANDIGHEDEN GEKEKEN'

U MOET AAN HET WERK!

Bijstandsgerechtigden worden onder druk gezet om aan het werk te gaan, ook als ze daar niet toe in staat zijn, zegt Piet van der Lende, voorzitter van de Amsterdamse Bijstandsbond over de zogeheten cohortaanpak in zijn stad. ‘Het geeft enorm veel stress, onzekerheid en slapeloze nachten.’ De bond maakte een zwartboek.

Sinds 2020 roept de afdeling Werk, Participatie en Inkomen (WPI) alle bijna 45 duizend Amsterdamse bijstandsgerechtigden (die zijn verdeeld in cohorten van 1500) op om ze te bemiddelen naar ‘betaald werk of andere activiteiten om betekenisvol mee te kunnen doen in de stad’.

STRESS EN ANGST

En daarbij gaat veel mis, constateert de Bijstandsbond. Voorzitter Piet van der Lende: ‘We hebben tientallen voorbeelden van bijstandsgerechtigden die worden opgeroepen, terwijl ze vanwege lichamelijke of psychische problemen helemaal niet kúnnen werken. Door de steeds verder uitgeklede sociale zekerheid zitten er veel arbeidsongeschikten en bijvoorbeeld Wajongers in de bijstand. Maar er wordt niet naar omstandigheden gekeken. Doordat de oude trede-indeling, die bepaalde in hoeverre iemand in staat was tot re-integreren, is losgelaten worden bijstandsgerechtigden nu allemaal op dezelfde manier benaderd. Dus krijgen ook mensen die afgekeurd zijn, ontheffing van de sollicitatieplicht hebben of al veertig jaar in de bijstand zitten zo’n brief. Die schrikken zich rot. Ze moeten zich wéér gaan verdedigen en bewijzen dat ze niet kunnen werken. Een chronisch zieke kreeg van de klantmanager te horen: ‘Ik wil u naar werk begeleiden. Ik ga u koppelen aan een jobhunter.’ En verschijnen ze niet, dan volgt een sanctie. Dat geeft enorm veel stress, onzekerheid en slapeloze nachten.’

GEEN DUURZAAM WERK

Het doel van de cohortaanpak is het aantal bijstandsgerechtigden met tienduizend te verminderen van 40.000 in 2019 naar 30.000 in 2022. ‘We schrijven niemand in de bijstand af en laten niemand aan z’n lot over’, schrijft verantwoordelijk wethouder Rutger Groot Wassink (GroenLinks) in reactie op het zwartboek dat de Bijstandsbond samenstelde. ‘De intentie van de cohortaanpak is om meer kans op werk te creëren.’ Zo’n aanpak zonder enig perspectief op structureel werk, biedt volgens de Van der Lende echter ook voor mensen die wel kunnen werken, geen soelaas. ‘Mensen wordt een mooie baan voorgespiegeld, terwijl het in de praktijk meestal om een carrousel van proefplaatsingen, onbetaalde leerstages en leertrajecten gaat’, zegt hij. ‘Werken zonder loon is echt wat anders dan een duurzame baan. Werkgevers zijn de lachende derde; die kunnen eisen stellen en tijdelijk goedkoop uitkeringsgerechtigden inzetten.’

NIEUWE LEVENSINVULLING

Als je als gemeente werkelijk bijstandsgerechtigden, die daartoe in staat zijn, kans op werk wilt bieden, pas dan ook je begroting aan en kom met een actief werkgelegenheidsbeleid: beleid dat bijstandsgerechtigden écht duurzaam, tegen een leefbaar loon de arbeidsmarkt op helpt, aldus Van der Lende. ‘En zorg dat óók onbetaald werk zoals vrijwilligerswerk en mantelzorg structureel een optie is. Het beeld dat wordt geschetst is dat bijstands­gerechtigden eenzaam thuis zitten en hulp nodig hebben. Maar dat is lang niet altijd het geval. Velen voor wie betaald werk er niet in zit hebben een nieuwe invulling van hun leven gevonden en hebben de sociale dienst niet nodig. Laat die mensen met rust.’

Deel deze pagina