FRAUDEONDERZOEK

FNV strijdt tegen SuperSyRI

‘HET KABINET KOMT HIER NIET ZOMAAR MEE WEG’

Tekst Luuk Obbink Beeld Paul van der Blom

Maureen van der Pligt leidde de protestbijeenkomst van de FNV in de Rotterdamse wijken Bloemhof en Hillesluis. Dankzij massaal bewonersprotest werd het fraude­onderzoek SyRI hier schielijk stopgezet.

‘HET KABINET KOMT NU MET DE OVERTREFFENDE TRAP VAN SYRI. ONBEGRIJPELIJK’
‘MENSEN MET EEN LAAG INKOMEN WORDEN ONDER EEN VERGROOTGLAS GELEGD, VEELVERDIENERS BLIJVEN BUITEN SCHOT’

De inkt van de rechterlijke uitspraak die het einde betekende voor fraudeonderzoek SyRI was nog niet droog, of het kabinet stuurde een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer dat zo mogelijk nog meer lak heeft aan de privacy van de burger: de WGS, ofwel SuperSyRI. Samen met een brede coalitie verzet de FNV zich opnieuw.

Het was op 5 februari van dit jaar een grote overwinning voor een brede coalitie van maatschappelijke organisaties die zich hard maken voor de privacy, waaronder ook de FNV. In een rechtszaak die deze organisaties hadden aangespannen, oordeelde de rechter dat de overheid niet zomaar op basis van gekoppelde gegevensbestanden mag uitgaan van een verhoogd risico op fraude. Want dat is wat SyRI doet: gegevens van organisaties als het UWV, de gemeente, de Sociale Verzekeringsbank en de Belastingdienst koppelen, om vervolgens de computer te laten bepalen of er bij een bepaalde groep burgers mogelijk een grotere kans is om fraudegevallen tegen te komen, zonder dat deze mensen daar weet van hebben. Algoritmen worden ingezet als speurneuzen. Huh, ben ik verdacht? Ja, u bent verdacht.

STAMPIJ

Bewoners van de Rotterdamse wijken Bloemhof en Hillesluis hebben inmiddels ondervonden hoe dit in de praktijk gaat. In juni vorig jaar bleek dat SyRI 10 procent van de 12.630 adressen had aangemerkt als met een verhoogd risico op fraude. Toen de bewoners er lucht van kregen, ontstond er de grootst mogelijke stampij, met als gevolg dat de gemeente het onderzoek schielijk stopte. ‘Net als bij de toeslagen­affaire bij de Belastingdienst hadden mensen geen idee welke en op basis waarvan déze adressen er waren uitgepikt’, zegt FNV-bestuurder Maureen van der Pligt, die de zaak aankaartte en het bewonersprotest leidde. ‘Is een stukadoor bij voorbaat verdacht omdat deze beroepsgroep misschien soms wat bijklust? Of een bijstandsgerechtigde, of iemand met een migratieachtergrond? Niemand die het weet.’

SUPERSYRI

Nog beter nieuws dan de rechterlijke streep door SyRI was het nieuws dat toenmalig staatssecretaris Tamara van Ark niet in beroep ging tegen het vonnis. Nog geen week later werd duidelijk waarom: ze stuurde het Wetsvoorstel Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden (WGS) naar de Tweede Kamer, dat neerkomt op een verdergaande versie van SyRI, inmiddels heet het in de volksmond dan ook SuperSyRI. De wet in wording lijkt vooral te zijn geschreven om de georganiseerde misdaad aan te kunnen pakken, maar kan volgens Van der Pligt wel degelijk worden gebruikt om net als bij SyRI met algoritmen de jacht te openen op complete bevolkingsgroepen. Het gaat immers ook om de aanpak van onrechtmatig gebruik van overheidsgelden. ‘Daar vallen uitkeringsfraude en misbruik van toeslagen ook onder. De wet biedt bovendien de mogelijkheid om samenwerkingsverbanden op te zetten van overheidsdiensten en particuliere organisaties, zoals banken, verzekeraars, woningcorporaties en energie­bedrijven. Private instellingen krijgen zomaar inzage in gegevens, zonder dat de betrokken burgers ervan weten. Daarmee gaat deze wet nog een flinke stap verder dan SyRI.’

DISCRIMINATIE

Voor Van der Pligt is het volkomen onbegrijpelijk dat er nu weer zo’n voorstel op tafel ligt. ‘We zijn met SyRI uitgebreid in de Verenigde Staten in de media geweest, onder meer in de New York Times. En de VN-rapporteur voor de mensenrechten Philip Alston heeft ook fel uitgehaald naar SyRI. Hij vindt het een vorm van discriminatie omdat vooral mensen met een laag inkomen onder een vergrootglas worden gelegd en de veelverdieners buiten schot blijven. Ook de rechter wees op dit risico. En nu komt het kabinet met een wet die de overtreffende trap van SyRI is.’

RECHTSTAAT

Of SuperSyRI ooit werkelijkheid wordt? Van der Pligt betwijfelt het. ‘Bij de parlementaire behandeling van SyRI heeft de Kamer echt wel een beetje zitten slapen: Niemand heeft er vragen over gesteld. Die fout gaan Kamer­leden niet nog een keer maken; het kabinet komt hier niet zomaar meer mee weg.’ En mocht dat wel het geval zijn, dan is er altijd nog de rechter als veiligheidsventiel. ‘Als brede coalitie stappen we dan zeker weer naar de rechter. Dat is het mooie: we leven niet in een land als China, maar in een rechtstaat.’ De brede coalitie, met behalve de FNV onder meer de Landelijke Cliëntenraad, het Platform Burgerrechten, het Nederlands Juristencomité voor de Mensenrechten en de Stichting Privacy First, heeft het kabinet in een brief met klem gevraagd het wetsvoorstel te heroverwegen. Omdat de burger moet worden beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur. Van der Pligt: ‘Dit kan gewoon niet in Nederland.’

HET FALEN VAN ALGORITMEN

Nog los van de vraag of het moreel verdedigbaar is om algoritmen in te zetten als speurneuzen: ze ruiken soms ook heel verkeerde dingen. Dat zegt voormalig Pink­Roccade-medewerker en FNV-kaderlid Rik Heschle. Samen met FNV-bestuurder Maureen van der Pligt heeft hij zich in de kwestie rond SyRI verdiept. ‘Een computer is een dom ding, dat alleen nullen en enen kent. Wat je erin stopt, hoeft niet te kloppen en de conclusie van de computer is ook niet altijd de juiste.’ Hoe indrukwekkend kunstmatige intelligentie ook klinkt, nadenken kan een apparaat simpelweg niet, stelt Heschle. ‘Een computer houdt geen rekening met omgevingsfactoren, die een mens wel kan signaleren. Daarom kan een systeem nooit in de plaats van een ambtenaar komen. Bovendien beslist het programma op basis van historie. Een computer kan een keuze maken voor de oversteek van een rivier: wordt het een boot of neem je de brug? Een mens kan zien dat de rivier droog staat en dat je dus naar de overkant kunt lopen. Die optie kende de computer nog niet.’ En zo is het ook met de bestrijding van uitkeringsfraude. ‘Dat is en blijft mensenwerk, zeker zolang je niet de garantie hebt dat algoritmen geen fouten maken. En zover gaat het waarschijnlijk nooit komen.’

Deel deze pagina