SOCIAAL ADVOCATUUR

‘RECHT HALEN WORDT ONBETAALBAAR’

Tekst Andrew Groeneveld Beeld Bart Maat

De overheid werpt financiële drempels op en maakt rechts­bescherming onbereikbaar, want onbetaalbaar voor mensen met weinig geld, stellen sociaal advocaten. ‘De toeslagenaffaire is het topje van de ijsberg.’

Het is een hardnekkig misverstand dat je als burger altijd een beroep kunt doen op een sociaal advocaat en met hem of haar gratis naar de rechter kunt stappen. Iedereen die ervoor in aanmerking komt (zie kader), betaalt een bijdrage van minstens 153 euro per zaak. Heb je pech, en heb je ‘t met drie partijen tegelijk aan de stok, dan betaal je drie keer. Daar komt bij dat jouw inkomen meetelt. Heb je meer dan bijstand, zoals het minimumloon, dan betaal je al gauw een paar honderd euro meer. Daarnaast krijg je van de rechtbank – als jouw zaak daar heengaat en je verliest – een rekening van duizenden euro’s voor proceskosten. Ga je in beroep, dan komt er nog zo’n rekening bij.

DESASTREUS

Voor veel mensen met een uitkering of laagbetaalde baan wordt het daarom steeds moeilijker om hun recht te halen, zegt sociaal advocaat Ewout Jansen. Hij staat veel kleine zzp’ers bij die niet eens voor gesubsidieerde advocaten in aanmerking komen. ‘Als zzp-er heb je ondernemersbelang, zoals dat heet, en krijg je geen subsidie. Kunstenaars, schrijvers, mensen die pakketten en maaltijden bezorgen; hoe arm ze ook zijn, ze krijgen van de overheid helemaal niks.’ Jansen vindt dat ‘tamelijk desastreus en tragisch’ voor de rechtsbescherming van mensen met weinig geld. Procederen tegen bijvoorbeeld schijnzelfstandigheid zit er amper in, want dat is duur en financieel veel te riskant.’

DREMPELS

Maar ook als je in de bijstand zit en wel recht hebt op een sociaal advocaat, loop je tegen drempels op. Bij de toeslagenaffaire bijvoorbeeld weigerde het rijk sociaal advocaten te vergoeden omdat de slachtoffers hun zaak bij de Belastingdienst zelf wel konden afhandelen, zo was het idee. Krijg je wel een advocaat, dan is er die financiële drempel, want je moet altijd een flinke eigen bijdrage betalen en er is het risico van torenhoge proceskosten (zie kader).

En dat terwijl juridische bijstand juist steeds belangrijker wordt omdat de menselijke maat in de huidige bestuurscultuur steeds verder uit het zicht is geraakt. De toeslagenaffaire is een schrijnend voorbeeld. Maar ook bij conflicten met andere overheidsinstanties, is hulp noodzakelijk om te voorkomen dat mensen ten ondergaan, zegt Reinier Feiner, voorzitter van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland (VSAN). ‘Werkgevers, overheidsinstanties: ze maken aldoor fouten, ontkennen die vaak hardnekkig, en vermorzelen vervolgens het individu’, vat hij de situatie samen.

‘Werkgevers en overheidsinstanties maken aldoor fouten, ontkennen die vaak hardnekkig, en vermorzelen vervolgens het individu’

SCHULDEN

Feiner noemt het voorbeeld van een bijstandsmoeder die in opperste geldnood haar zolder uitleende voor een hennepkwekerij. ‘Oliedom van haar natuurlijk’, zegt hij er meteen bij. ‘Maar met wat er daarna gebeurde, schoot niemand iets op. Eerst werd de bijstand door de gemeente teruggevorderd. Daarna kwam de Belastingdienst langs. Daarna de energiemaatschappij met een rekening en justitie met een strafonderzoek. Ze raakte diep in de schulden, raakte het huis kwijt en via de Kinderbescherming ook haar kinderen. Natuurlijk, het was dom en dit is een extreem voorbeeld, maar het geeft aan hoe belangrijk het is dat zo iemand juridische hulp krijgt.’

VERGOEDING

Sociaal advocaten krijgen voor een zaak – ongeacht hoe ingewikkeld of omvangrijk die is – vaak maar een vergoeding van een paar honderd euro. Dat is veel te weinig, stelt de VSAN. De afgelopen jaren zijn veel sociaal advocaten vanwege die lage vergoedingen met hun praktijk gestopt; het was financieel niet meer vol te houden. Ook emotioneel is het zwaar om nee te moeten verkopen en mensen in de kou te laten staan. In een uitzonderlijk geval doen advocaten hun werk daarom maar voor niks, zoals Ewout Jansen. ‘Ja, dan doe ik het inderdaad gratis’, verzucht hij. En dan, na even nadenken: ‘Maar ja, wie doet dat nog tegenwoordig?’

MEER GELD

De oplossing voor het probleem is volgens de VSAN een structurele verhoging van het budget dat de rijksoverheid jaarlijks voor rechtsbescherming uittrekt. Dat bedrag ligt al tien jaar vast op zo’n 400 miljoen euro. Dat betekent (gezien de groeiende bevolking en alsmaar stijgende kosten) dat er vooral op is bezuinigd.

Demissionair minister Dekker van rechtsbescherming gaat ervan uit dat door preventieprogramma’s en schuldhulpverlening steeds minder mensen bij sociaal advocaten hoeven aan te kloppen. En inderdaad, er wordt de laatste jaren minder beroep op hen gedaan. Dat komt volgens de VSAN echter omdat ze voor steeds grotere groepen onbetaalbaar worden. De behoefte aan juridische hulp groeit volgens hen alleen maar.

De VSAN roept daarom al jaren om meer geld. Tot nu toe gaven opeenvolgende kabinetten niet thuis, toch houdt Feiner hoop dat een nieuw kabinet meer oog heeft voor de problemen. ‘Er moet een cultuuromslag komen. De toeslagenaffaire was het topje van de ijsberg. De overheid schiet tekort, en het wantrouwen richting burgers zit heel diep in de bestuurs- en uitvoeringsorganen.’

IN EEN NOTENDOP

Sociaal advocaten worden rechtstreeks vergoed door het Rijk. Je betaalt alleen een eenmalige eigen bijdrage, afhankelijk van jouw inkomen. Je hebt er recht op bij een bruto jaarinkomen tot 28.600 euro (alleenstaanden) of een bruto verzamelinkomen tot 40.400 euro (gehuwd, samenwonen, eenoudergezin). Krijg je in een zaak meer dan 15.670 euro (terug), dan moet je de vergoeding die jouw advocaat krijgt, zelf betalen. Dat is vaak rond de duizend euro.

DE FNV HELPT

Als lid van de bond heb je recht op gratis juridisch advies en bijstand van de bond op het gebied van werk en inkomen. Kijk hiervoor op: www.fnv.nl of bel 088 368 0 368.

Deel deze pagina