Bijstandsexperimenten

‘HET HIELP DAT IK VRIJHEID EN VERTROUWEN KREEG’

Tekst Kees Bals Beeld Kristel Lens

Linanne Nagels uit Wageningen lukte het binnen het experiment om als zelfstandig harpdocent een praktijk op te bouwen

‘MENSEN MET RESPECT EN AANDACHT BEHANDELEN WERKT’

Vinden bijstandsgerechtigden eerder werk als je ze vertrouwen geeft, in plaats van dat je ze onder druk zet? Zes gemeenten probeerden dat uit te zoeken. De signalen zijn positief. ‘Met een menswaardige bejegening krijg je meer mensen aan de slag.’

‘De gemeente, dat was de vijand van alle bijstandsmensen. Die hielpen je niet, die zetten je alleen maar onder druk. Die zeiden alleen maar: jij bent heel slecht, jij bent een profiteur. Werken kreng! Dat was steeds de boodschap.’ Zo schetst een bijstandsgerechtigde uit Utrecht haar ervaringen met de gemeente, tot aan het moment dat ze kon meedoen aan een proef met een heel andere vorm van begeleiding.

GROTE DRUK

De Participatiewet uit 2015 beoogt bijstandsgerechtigden aan het werk te krijgen door grote druk op hen uit te oefenen. Hoe slecht dat kan uitpakken voor mensen hun welbevinden en (zelf)vertrouwen, bleek onder andere uit onderzoek van de FNV onder bijstandsgerechtigden. Zie: www.fnv.nl/pwet. En duurzaam betaald werk vinden mensen er ook al niet door. Ook lang niet alle gemeenten geloven dat een harde aanpak mensen verder helpt. Zes gemeenten namen de kans om de afgelopen twee jaar op verschillende manieren uit te proberen wat beter werkt. In deze zogenoemde vertrouwensexperimenten mochten bijstandsgerechtigden bijvoorbeeld meer bijverdienen. Of ze kregen vrijstelling van de sollicitatieplicht. Of een intensieve begeleiding op maat.

TRANEN

Ruud Muffels, sociaalwetenschapper aan Tilburg University, begeleidde de gemeenten Tilburg en Wageningen en had uitgebreid contact met de onderzoekers die in de andere vier gemeenten keken naar de effecten. Hij zag wat zo’n andere benadering deed bij bijstandsgerechtigden. ‘Sommigen barstten in het begin van het experiment in tranen uit: “Het is de eerste keer dat de gemeente me vraagt wat ik wil”.’

VERTROUWEN

Uit de verschillende onderzoeksrapporten blijkt welk verschil het maakte voor de bijstandsgerechtigden dat ze het gevoel kregen dat hun consulent hen vertrouwde. Linanne uit Wageningen (zie foto) kwam in de bijstand doordat de muziekschool waar ze werkte werd wegbezuinigd. In het experiment lukte het haar om als zelfstandig harpdocent een praktijk op te bouwen. ‘Maar’, zegt ze, ‘dat ik in de weg daarnaar toe de vrijheid en het vertrouwen kreeg, was nog veel belangrijker. Bijvoorbeeld dat ik de ruimte kreeg om een tijdje niets te doen op het moment dat ik lichamelijke klachten had.’

GEDURFD

Jolan uit Tilburg vond werk in een modezaak. Maar die winkel verwachtte dat ze flexibel zes dagen per week beschikbaar was. Daardoor durfde ze geen andere afspraken meer te maken en kreeg ze het gevoel dat het werk haar hele leven overnam, vertelde ze eerder aan het Brabants Dagblad. ‘In overleg met mijn jobcoach ben ik toen op mijn strepen gaan staan: “Ik kan op vaste tijden werken, zo niet, dan maar niet.” Dat zou ik eerder niet hebben gedurfd. Want zou de gemeente wel accepteren dat ik zelf ontslag riskeerde?’

UITKOMSTEN

Eind april publiceerden de gemeenten de resultaten van de experimenten. De uitkomsten in de zes gemeenten verschillen sterk omdat ze elk op hun eigen manier deelnemers uitnodigden en omdat de invulling van de begeleiding bijvoorbeeld anders was. Zo leidde intensieve begeleiding in Deventer en Wageningen tot een (flink) grotere uitstroom naar werk, maar in Groningen niet. In Groningen leidde het mogen bijverdienen tot meer werk en een hoger inkomen, terwijl dat in Wageningen weinig effect had. In Nijmegen was er nauwelijks verschil tussen de deelnemers aan de experimenten en reguliere bijstandsgerechtigden, terwijl in Utrecht alle alternatieven juist tot een licht hogere uitstroom naar werk leidde – en groter zelfvertrouwen van de deelnemers. Ondanks die verschillende uitkomsten, ziet onderzoeker Ruud Muffels genoeg aanknopingspunten om de begeleiding van bijstandsgerechtigden aan te passen. ‘Bijstandsgerechtigden hebben behoefte aan begeleiding op maat. Het werkt als consulenten hen met respect en aandacht behandelen. Als ze vertrouwen krijgen.’

STAPPEN

Muffels zag dat bijstandsgerechtigden zich meer inzetten als ze de juiste begeleiding krijgen. ‘Alle consulenten die wij hebben gesproken, zeiden: “Slechts een enkeling loopt de kantjes ervan af.” Begrijp goed: veel mensen in de bijstand hebben slagen opgelopen in hun leven. Ze hebben last van angst, van onzekerheid. Ze hebben het vertrouwen in zichzelf verloren. Het kost tijd om dat te overwinnen.’ Hij zag in de experimenten dat ook mensen die al heel lang in de bijstand zaten, stappen gingen zetten. ‘Die komen misschien nog niet aan betaald werk toe, maar bijvoorbeeld wel aan vrijwilligerswerk. In Tilburg en Wageningen zien we bovendien een positief effect op de armoede, omdat bijstandsgerechtigden zich serieus genomen voelden in hun schuldproblematiek.’

RESPECT

Hoe nu verder? Staatsecretaris Van Ark laat in juni weten wat ze met de uitkomsten van deze experimenten gaat doen. FNV Uitkeringsgerechtigden ziet het liefst de hele Participatiewet in de prullenbak verdwijnen dan wel terug naar de tekentafel. Zover zal het kabinet echter niet gaan. Maar om versoepeling kan Van Ark nu niet meer heen, zegt Maureen van der Pligt, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden. ‘Deze experimenten bewijzen opnieuw dat betere klantbegeleiding op z’n minst hetzelfde, zo niet een beter effect heeft dan sancties. Dus waarom bot en hardvochtig zijn als je met aandacht en respect hetzelfde of zelfs meer bereikt? Alle wijzers staan in dezelfde richting: met een menswaardige bejegening krijg je meer mensen aan de slag.’

Het citaat van de bijstands­gerechtigden in Utrecht komen uit de masterscriptie ‘Blij in de bijstand’ van Anne Kool. Het citaat uit Wageningen uit het rapport ‘Deelnemers over hun ervaringen’.

‘WAAROM STRENG DOEN ALS JE MET AARDIG ZIJN HETZELFDE BEREIKT?’

Deel deze pagina