CORONA

Tozo versus bijstand

‘ER WORDT MET TWEE MATEN GEMETEN’

Tekst Eva Prins Beeld Jeannette Schols

Wil Roode zet zich dag en nacht in voor minima in Amstelveen. ‘Mensen worden hier willens en wetens rechten onthouden’

Door de coronacrisis is het aantal uitkeringsgerechtigden geëxplodeerd. Maar de ene groep uitkeringsontvangers blijkt de andere niet. ‘Waarom hebben ondernemers meer rechten dan werknemers?’

Gelijk nadat half maart de ‘intelligente lockdown’ van start gaat, worden de opdrachten van zelfstandig fotografe Tess* één voor één gecanceld. ‘Ik fotografeer vaak bijeenkomsten en evenementen, die werden allemaal afgezegd. Alles viel weg.’ Gelukkig tuigt het kabinet vrij snel de Tozo-regeling op: de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers. Deze uitkering vult voor ondernemers die voorheen meer verdienden, het inkomen aan tot het sociaal minimum: 1503 euro voor een huishouden met twee zzp-ers en 1052,- voor één zzp-er. Tess, getrouwd met een beeldend kunstenaar en moeder van twee pubers, doet een aanvraag. Daarvoor moet ze digitaal een vragenlijst invullen en inkomensgegevens verstrekken. Bewijsstukken zijn daarbij niet nodig, maar ze moet wel toestemming geven voor controle achteraf. Vervolgens volgt een telefoontje met de vraag of ze in maart nog iets heeft verdiend. 550 euro, antwoordt ze naar waarheid. Drie weken later, op 3 april staat er 953 euro op haar rekening: 1503 – 550 euro. En nog geen twee weken later wordt het bedrag – de volledige uitkering – voor april overgemaakt.

HET WRINGT

Digitaal, snel en vooral: vertrouwen op mensen hun eerlijkheid. Dat is een enorm contrast met het aanvragen van een bijstandsuitkering. Haast is hiervoor een reden: de Tozo-regeling moest in allerijl opgetuigd. Ook het grote aantal aanvragen zal meespelen: sinds half maart hebben bijna 350 duizend zelfstandigen voor een Tozo-uitkering bij hun gemeenten aangeklopt. ‘Maar toch wringt het’, zegt Maureen van der Pligt, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden. Ze is op zich blij dat er zo snel een vangnet voor zzp-ers is gekomen – de FNV heeft zich daar ook hard voor gemaakt. ‘Maar, de nieuwe "we gaan uit van vertrouwen-houding” zou ik ook graag voor andere uitkeringsgerechtigden zien.’

SOEPELER

Sowieso is de Tozo-regeling soepeler dan de bijstand. Zo wordt er niet gekeken naar eigen vermogen. En de eerste drie maanden telde ook het inkomen van een eventuele partner niet mee. Die soepeler regels hebben met de eerder genoemde haast en hoeveelheid te maken en zijn er ook omdat het in principe om een tijdelijke regeling van maximaal drie maanden ging. Inmiddels is de regeling verlengd tot 1 oktober, mét partnertoets. Maar toch: ook het aantal aan­vragen voor een bijstandsuitkering is door de coronacrisis in veel gemeenten verdubbeld en zal de komende maanden ongetwijfeld nog verder stijgen. En deze mensen valt een geheel andere behandeling ten deel. Van der Pligt: ‘Mensen ervaren dat, terecht, toch als meten met twee maten.’

'Mensen worden hier willens en wetens rechten onthouden. Het beleid is ontmoediging, vertraging en controle'

ONTMOEDIGINGSBELEID

Dat geldt zeker in Amstelveen, zegt FNV-kaderlid Wil Roode. Zij maakt zich er vooral boos over dat mensen daar hun bijstandsuitkering niet digitaal aan kunnen vragen, terwijl dat in 80 procent van de gemeenten wel kan. En zo’n digitaal loket voor ondernemers dus ook in no-time was opgetuigd. ‘Bewust ontmoedigingsbeleid’, is het volgens haar. En ‘een verdienmodel.’ Want het lijkt misschien een detail, maar het kan grote gevolgen hebben, zegt Roode, die ook SP-burgerraadslid is en voorzitter van de door haar opgerichte Vrijwilligersraad Minima Amstelveen. Vanaf de datum van aanvraag gaat immers de teller lopen: vanaf dan moet er binnen vier weken een voorschot overgemaakt zijn. In Amstelveen moeten mensen daar echter vaak veel langer op wachten – als ze het al krijgen. Want na een eerste mailtje dat ze een bijstandsuitkering aan willen vragen, krijgen ze eerst nog een telefoontje van de gemeente. ‘Om mensen goed te kunnen voorlichten’, zegt de gemeente. ‘Om te kijken of mensen uitgesloten kunnen worden van bijstand’, zegt Roode, die genoeg verhalen heeft gehoord van mensen die werden afgepoeierd. ‘Voorheen gebeurde dat aan de balie, nu, vanwege corona, aan de telefoon. Bovendien’, zegt ze, ‘krijgen mensen van dit gesprek vaak geen officiële beschikking wat wettelijk moet. Hierdoor kunnen ze dus ook geen bezwaar maken’

NAAR HET GEMEENTEHUIS

Is de horde van het telefoontje genomen, dan moeten bijstandsaanvragers in Amstelveen, ook in coronatijd, naar het gemeentehuis komen om zich te identificeren. Daar krijgen ze een uitgebreid pakket papieren mee om in te vullen. En dit pakket moet ook weer persoonlijk, binnen twee weken, worden teruggebracht. De gemeente heeft vervolgens acht weken om de aanvraag te beoordelen, met de mogelijkheid dit te verlengen. In die tussentijd moet er dus al lang een voorschot zijn overgemaakt, maar ook hier schendt Amstelveen de wet. Roode. ‘Dat gebeurt pas als alle papieren op orde zijn bevonden. Zo kan je dus weken zonder inkomen zitten. Mensen worden hier willens en wetens rechten onthouden. Het beleid is: ontmoediging, vertraging en controle.’

ONDERSCHEID

Het maakt Roode woedend. ‘Waarom hebben ondernemers meer rechten dan mensen die in de bijstand komen?’ Ze geeft zelf het antwoord: de bijstand is voor gemeenten een potentiële besparingspost: wat ze van het budget overhouden, mogen ze vrij besteden. Voor het geld dat gemeenten van het Rijk voor de Tozo-regeling krijgen, geldt dit niet. Maar het heeft ook met een andere, negatieve, kijk op bijstandsgerechtigden te maken, weten beide vakbondsvrouwen, want het onderscheid gaat veel verder dan alleen de aanvraagprocedure. Zo kent de bijstand re-integratie- en sollicitatieverplichtingen, een verplichte tegenprestatie, een streng sanctiebeleid en de verplichting elk werk te accepteren. En ook in deze coronacrisis werd dit op veel plaatsen niet versoepeld, zegt Van der Pligt: ‘Dat is erg wrang, zeker als er tegelijkertijd voor andere getroffenen allerlei soepele regelingen worden opgetuigd.’

EN STRAKS?

En de grote vraag is: wat gaat er na 1 oktober gebeuren? Wordt de Tozo-regeling dan nog een keer verlengd? Een deel van de zzp’ers heeft tegen die tijd misschien weer (genoeg) werk, maar een deel zal wellicht alsnog in de reguliere bijstand terecht komen. En als gemeenten straks moeten bezuinigen – en dat moeten ze – zijn bijstandsgerechtigden dan weer de dupe? Amsterdam kondigde al aan te gaan snoeien op voorzieningen voor minima. Voor de reguliere bijstand komt fotografe Tess in elk geval niet in aanmerking, vanwege een koophuis en verdienende partner, ook zzp-er. Ze hoopt dat een verlengde Tozo er wel in zit, maar dan nog zullen ze ook hun spaargeld aan moeten spreken, zegt ze. ‘Het wordt hoe dan ook een mager jaar, want ik verwacht niet dat het straks ineens weer volle kracht vooruit is.’ * Tess is een gefingeerde naam

Deel deze pagina