DE SAMENLEVING

ARBEID NA DE CRISIS

Tekst Pien Heuts Beeld Rhonald Blommestijn

In hoeverre toont deze crisis de kwetsbaarheden van onze arbeidsmarkt en hoe kunnen we tot een toekomstbestendiger en vooral rechtvaardiger arbeidsmarkt komen? FNV Magazine maakte een ronde langs een aantal deskundigen.


‘GELIJKE REGELS VOOR ALLE VORMEN VAN ARBEID’

Naam: Ton Wilthagen

Hoogleraar arbeidsmarkt, Tilburg University


‘De problemen die deze crisis blootlegt, zoals de kwetsbare positie van flexwerkers, zijn niets nieuws onder de zon. We praten in de polder al vijfentwintig jaar over dit dossier. Er is een kerkhof vol rapporten waar nooit iets mee gebeurt. We hebben grote ongelijkheid op de arbeidsmarkt gecreëerd. Nederland is koploper daarin en vaart een extreme koers in het onderscheid maken tussen allerlei contractvormen. Mensen met een vast contract hebben recht op sociale zekerheid, ondersteuning, begeleiding van werk naar werk. Collega’s met onzekere contracten hebben het nu nog slechter dan ze het al hadden – zo laat deze crisis zien.’

‘We moeten daarom zo veel mogelijk naar gelijke en eenvoudige regels voor alle vormen van arbeid. Het is verrassend dat inclusieve steunmaatregelen van de overheid voor alle werkenden zijn genomen. Zal dit beleid worden doorgetrokken? Eén lijn trekken is noodzakelijk. Alle werkenden moeten immers de kost verdienen; het onderscheid tussen hen is onzinnig. We moeten uit die tegenstelling komen, willen we geen tweederangs land worden.’

‘De fundamentele vraag is: willen we deze arbeidsmarkt, waar mensen vaak nauwelijks de mogelijkheid hebben in hun onderhoud te voorzien en zich te ontwikkelen? Ik pleit voor een Nieuw Aanvaardbaar Peil (NAP) op de arbeidsmarkt. De urgentie om afscheid te nemen van achterhaalde arrangementen is nu groter dan ooit. Volgens het NAP hebben alle werknemers toegang tot (en betalen fiscaal mee aan) sociale zekerheid, scholing via een individueel leerbudget en ondersteuning. En krijgen zij een gelijkwaardig loon voor gelijkwaardig werk.’

KANSEN VOOR VAKBOND

‘Ik zie kansen voor vakbonden. Waarden zoals mensen verheffen door het ontwikkelen van vaardigheden én mensen verbinden door te streven naar gelijkwaardigheid van alle werkenden zijn belangijker dan ooit. Werk zal altijd belangrijk blijven vanwege zingeving, ontwikkeling en participatie. Verbind schoolverlaters, werkenden en werklozen. Kies voor de nieuwe toekomst en trek je hakken uit het zand.’


In april verstrekte het UWV 74.000 WW-uitkeringen.

In maart waren dat er 38.000.


Minder gewerkte uren: 13 procent minder per week na invoering lockdown.

(Bron: CPB)


‘VERSCHRIKKELIJK HOE WIJ KWETSBARE MENSEN UITBUITEN’

Naam: Esther-Mirjam Sent

Hoogleraar economische theorie en economisch beleid, Radboud Universiteit

Eerste Kamerlid PvdA


‘In hoeverre kunnen we uit deze crisis lessen trekken om beter voorbereid te zijn op de volgende crisis? Van de kredietcrisis in 2008-2014 hebben we geleerd dat banken meer eigen vermogen moeten hebben. Die parallel kun je nu trekken met het bedrijfsleven: er zijn te weinig buffers, waardoor veel bedrijven niet weerbaar zijn. Multinationals stellen aandeelhouderswaarde op korte termijn voorop in plaats van de continuïteit en langetermijngezondheid van hun bedrijf. Tegelijkertijd houden mkb-bedrijven meestal juist wel buffers aan.’

‘Aan de eerste tranche ruimhartige steunmaatregelen hadden voorwaarden moeten worden verbonden zoals de belofte een buffer op te gaan bouwen, geen bonussen meer uit te keren, fatsoenlijk om te gaan met werknemers en afbouw van de flexibele schil. We moeten af van die perverse prikkel die in goede tijden dividend, bonussen en belastingontwijking tolereert en in slechte tijden de samenleving laat opdraaien voor dat gedrag. Grote ondernemingen die nu hun hand ophouden, zouden straks moeten helpen de staatskas te vullen. Door gewoon belasting te betalen. Dit zou een momentum kunnen zijn om voor te sorteren op een gezondere economie.’

‘Vergeleken met andere Europese landen is voor Nederland een hogere werkloosheid voorspeld. Dat komt door het grote aantal flexkrachten. Het is verschrikkelijk hoe wij kwetsbare werknemers uitbuiten. Het is een misvatting dat besparen op arbeidskosten bijdraagt aan een winstgevende bedrijfsvoering. Goedkoop is duurkoop. Als werknemers een goed salaris, autonomie en enige flexibiliteit krijgen zijn ze veel gemotiveerder en productiever. Wantrouwen en controle werken daarbij juist contraproductief.’

PERVERSITEITEN

‘Ik hoop dat deze crisis ertoe leidt dat typisch Nederlandse perversiteiten zoals al die schijnconstructies en de inzet van goedkope zzp’ers hun langste tijd hebben gehad. De politiek is aan zet om met de aanbevelingen van de commissie-Borstlap tot fatsoenlijke contractvormen te komen en daar ook toezicht op te houden. Deze crisis laat bovendien zien dat de gedeelde pech bij zowel vaste krachten als zzp’ers en flex een solidair vangnet vraagt waaraan álle werkenden meebetalen en waarop ze allen kunnen terugvallen.’

‘Het is de grote uitdaging om weerbaarder uit deze crisis te komen. En aan een economie te bouwen die dienstbaar is aan de samenleving in plaats van andersom. Economie is geen doel om zo veel mogelijk winst te maken, maar een middel om het welbevinden van mensen nu en in de toekomst te verbeteren.’

‘CREËER BANEN VAN MAATSCHAPPELIJKE WAARDE, ZODAT IEDEREEN KAN PARTICIPEREN’

Naam: Fabian Dekker

Arbeidssocioloog, onafhankelijk onderzoeksbureau SEOR, Erasmus Universiteit


‘Het is een zegen dat we er economisch zo goed voor stonden toen het coronavirus toesloeg. Hoewel de economie aan het infuus ligt, kan de overheid toch ruimhartig steun verlenen. De tweedeling die er al was tussen flexwerkers, zzp’ers en mensen met een arbeidsbeperking enerzijds en werkenden met een vast contract anderzijds, neemt steeds verder toe en is zichtbaarder dan ooit. Systeemfouten die de tweedeling veroorzaken liggen onder een vergrootglas.’

‘We zijn nu de brand aan het blussen; daarna moeten we doorpakken. In het beste geval komt de noodzakelijke hervorming van de arbeidsmarkt in een versnelling. Het is duidelijk dat risico’s die iedere werkende kunnen overkomen, zoals arbeidsongeschiktheid en ouderdom, moeten worden afgedekt via een collectief socialezekerheidspakket, op basisniveau. Maak er eerder een publieke verzekering van in plaats van een werknemersverzekering.’

‘In Nederland zijn we doorgeschoten als het om flexibele arbeid gaat. Hoewel de flexibele schil fors kleiner moet worden, wil ik af van het adagium dat flex slecht is. Omdat we steeds meer een projecteneconomie worden, blijven flexibele arbeidskrachten noodzakelijk. De kwaliteit van werk staat onder druk. De positie van werknemers ten opzichte van het bedrijfsleven is ongelijker dan ooit. Bedrijfswinsten worden niet teruggesluisd naar arbeid, maar verdwijnen richting aandeelhouders.’

KORTER WERKEN

‘Ik maak me zorgen over de groepen mensen die bij toenemende werkloosheid de prijs voor deze crisis betalen. Het gaat nu vooral over werkenden, terwijl het onbenut potentieel geen stem heeft. Herverdeling van werk is misschien een oplossing. Korter werken maakt dat overbelaste mensen werk en privé beter kunnen combineren. Daarnaast zouden mensen met een arbeidsbeperking, oudere langdurig werklozen, jongeren en mensen met een lage taalvaardigheid geholpen zijn met een basisbaan.’

‘We zien nu dat er behoefte is aan hulp aan ouderen die in een sociaal isolement zitten, in de zorg in het algemeen, in de productie van beschermingsmiddelen, in achterstandswijken waar kinderen na de schoolsluiting in de problemen zijn gekomen. Overheid, zorgkantoren, corporaties, bedrijfsleven, jij en ik zouden kunnen betalen om dit soort werkgelegenheid te creëren. Banen van maatschappelijke waarde. Banen met het minimumloon als ondergrens, zonder armoedeval, zorgen dat zo veel mogelijk mensen kunnen participeren. We moeten echt anders gaan kijken naar arbeid.’


Daling vacatures:

60.000 minder in één kwartaal. Grootste daling sinds 1995.

(Bron: CBS)



TOZO (Tijdelijke Overbruggingsregeling Zelfstandig Ondernemers):

324.000 aanvragen.

(Bron: Divosa)


NOW (Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid):

126.000 aanvragen.

4,1 miljard euro uitgekeerd. Meest aan horeca- en cateringbedrijven.

(Bron: UWV)


‘WILLEN WE DUURZAME ARBEIDSRELATIES OF KORTDURENDE CONTRACTEN?’

Naam: Evert Verhulp

Hoogleraar arbeidsrecht, Universiteit van Amsterdam

Lid van de commissie-Borstlap die begin dit jaar adviseerde over regulering van de arbeidsmarkt


‘Een arbeidsmarkt moet bestand zijn tegen schokken, maar hoewel deze coronacrisis wel een heel bijzondere schok is, is de zwakke plek, de flexibele schil, meteen komen bovendrijven. Slechts een deel van de 1,2 miljoen zzp’ers is daadwerkelijk ondernemer. Het andere deel is verkapte werknemer. Zeker in die groep zitten veel mensen die geen buffers hebben kunnen opbouwen omdat ze te weinig verdienden. Zij hebben het hoofd boven water kunnen houden door fiscale voordelen en door het niet deelnemen aan de sociale zekerheid. Die zitten nu zonder inkomen en hebben steun nodig uit belastinggeld waaraan ze eerder weinig bijdroegen. Dat het is gebeurd is zeker niet alleen die zzp’ers kwalijk te nemen, maar het moet wel anders. Verder hebben we te kampen met de keuze, na de vorige kredietcrisis, om massaal flexkrachten in te zetten. De steunmaatregelen van de overheid waren een ruimhartige poging ze aan het werk te houden, maar tegelijkertijd kansloos. Flexkrachten vliegen er massaal uit.’

STERK COLLECTIEF SYSTEEM

‘De huidige arbeidsmarkt leidt makkelijk tot een race to the bottom. Allerlei flexconstructies hebben arbeid eigenlijk te goedkoop gemaakt. Bovendien wordt op arbeidsvoorwaarden geconcurreerd. Het is een politieke keuze om ruimte voor allerlei constructies te creëren. De scheefgroei tussen groepen werkenden is enorm. Kwetsbare zzp’ers en flexkrachten vallen nu buiten de boot. Ik ben bang dat met de groeiende werkloosheid het aantal rommelcontracten, zwart werk en de groep (schijn)zzp’ers weer zal groeien. Mensen zullen – begrijpelijk – van alles aangrijpen om geld te verdienen; bedrijven zullen daar gebruik van maken.’

‘Ik vrees dat de druk vanuit de arbeidsmarkt op minder goede contracten zal toenemen. Deze crisis kan de roep om hervorming van de arbeidsmarkt pregnanter maken. Willen we duurzame arbeidsrelaties of kortdurende contracten? Of vinden we dat iedereen ondernemer van zijn eigen arbeid moet kunnen worden? De commissie-Borstlap heeft een rechtvaardiger arbeidsmarkt bepleit met minder verschil tussen werkenden en meer zekerheid voor iedereen. Mensen zijn in dienst als werknemer bij een bedrijf of bij een uitzendbureau of werken als zelfstandig ondernemer. Iedereen betaalt sociale premies en is verzekerd tegen minimaal arbeidsongeschiktheid en kennisveroudering. De ene contractvorm mag niet goedkoper zijn dan de andere. We hebben nu de kans de omslag te maken naar een sterker collectief systeem waar we met z’n allen aan meebetalen. Dan zijn we ook weerbaarder in de volgende crisis.’

Deel deze pagina