WERKEN ZONDER LOON

UITBUITING IN HET PARTICIPATIEBEDRIJF

Tekst Pien Heuts Beeld Dingena Mol

‘MENSEN ZIJN ZO RECHTELOOS ALS IK WEET NIET WAT’

Na lang touwtrekken heeft FNV Uitkeringsgerechtigden gegevens boven tafel gekregen die bevestigen dat participatiebedrijf Werk­Saam Westfriesland verdient aan het tewerkstellen van onbetaalde bijstands­gerechtigden. Tot een baan leiden deze ‘reïnte­gratie­trajecten’ nauwelijks.

Hij viel van de ene verbazing in de andere, zegt Rob van der Linde (63) met gevoel voor understatement. Nadat hij in 2013 zijn baan als applicatiebeheerder verloor bij een groot accountants­kantoor, klopte hij na drie jaar WW voor een aan­vullen­de bijstands­uitkering aan bij de gemeente Hoorn. De intake vond plaats bij partici­patiebedrijf WerkSaam Westfriesland, een samenwerkings­verband van zeven gemeenten in Noord-Holland, dat zowel bijstandsuitkeringen verstrekt als mensen met een arbeids­beperking werk tegen cao-loon biedt. En bijstandsgerechtigden verplicht hetzelfde werk zonder loon te doen.

LOPENDE BAND

‘Ik vond het heel apart dat ik een taaltest moest doen’, herinnert Van der Linde zich. ‘De volgende dag werd ik gebeld dat ik kon starten met een werkervarings­traject. Om arbeidsfit te worden, terwijl ik mijn hele leven had gewerkt. Ik belandde aan de lopende band waar ik voor Hello Fresh, een van de klanten van WerkSaam, zakjes met pasta, rijst en couscous moest vullen. Op mijn vraag wat de meerwaarde was, luidde het antwoord dat ik verder dan mijn eigen vakgebied, de IT, moest kijken.’ Stuitend zegt Van der Linde het te vinden dat hij al gauw concludeerde dat bijstands­gerechtigden gratis werkten en de verdiensten naar WerkSaam gingen. En commerciële opdrachtgevers van WerkSaam, zoals onder andere Hello Fresh, Action, Hema, Claudia Sträter of Prénatal, goedkoop uit waren.

RECHTELOOS

‘Tijdens bijeenkomsten met uitkerings­gerechtigden kregen we veel signalen dat bijstandsgerechtigden langdurig voor verschillende opdrachtgevers van WerkSaam zonder loon te werk werden gesteld. Maar de angst voor sancties is te groot om tegen het participatiebedrijf in het geweer te komen. Mensen zijn zo rechteloos als ik weet niet wat’, zegt vakbondsbestuurder Dejo Overdijk. FNV Uitkeringsgerechtigden komt dit verdienmodel in veel meer gemeenten tegen. ‘Waar niet’, zegt Overdijk. Maar echt inzage krijgen in wat deze constructie participatiebedrijven oplevert en hoeveel bijstands­gerechtigden uiteindelijk uitstromen naar een duurzame vaste baan, lukt nauwelijks. ‘We hebben talloze keren bij WerkSaam en de politiek verantwoor­delijken aan de bel getrokken. Tevergeefs.’

BEVESTIGING

Uiteindelijk was er een WOB-procedure en een tussenvonnis van de rechter voor nodig om na drie jaar, september 2021, een deel van de gevraagde informatie boven tafel te krijgen. Overdijk: ‘Het beeld dat uit de vrijgegeven informatie opdoemt, bevestigt dat werken zonder loon in reïntegratietrajecten geld oplevert voor het participatiebedrijf en tot weinig duurzame uitstroom uit de bijstand leidt. Plus dat bijstands­gerechtigden inmiddels hard nodig zijn om WerkSaam overeind te houden. In 2015 is namelijk een stop gezet op de instroom van arbeidsgehandicapten in de sociale werkvoorziening, waardoor bijstandsgerechtigden nu dit gat moeten vullen. En de uitkeringsgerechtigde schiet er niets mee op: hij komt niet uit de armoede, doet regulier werk zonder daarvoor te worden betaald én heeft geen werknemersrechten. En dan hebben we het nog niet eens over verdringing. Participatiebedrijven zijn opgericht om de positie van mensen op de arbeidsmarkt te verbeteren, niet om ze uit te buiten.’

PURE WINST

Uit de jaarrapportages 2016-2018 die de FNV uiteindelijk loskreeg, bleken jaarlijks zo’n 500 bijstandsgerechtigden zonder loon en nog meer mensen met een arbeidsbeperking (542 fte) te hebben gewerkt. Samen verdienden zij gemiddeld 5,9 miljoen (netto 5600 euro per persoon) voor WerkSaam. Overdijk: ‘Omdat de overheid zowel het salaris van SW’ers (Sociale Werkvoorziening) betaalt als de uitkeringen in de Participatie­wet, heeft het participatie­bedrijf alleen de kosten van het eigen personeel, bege­leiding en gebouwen. Die zijn al van dit bedrag afgetrokken. Die 5,9 miljoen is dus pure winst.’ Uit de gegevens blijkt verder dat het aantal bijstandsgerechtigden dat een betaalde baan overhield aan de reïntegratie­trajecten teleurstellend is: van de 1485 over 2016-2018 waren dat er gemiddeld 183 per jaar.’

SCHADELIJK

Rob van der Linde diende bezwaar in tegen zijn verplichte tewerkstelling. ‘Ik schoot er niets mee op. En vond het stuitend dat ik voor die 300 euro aanvullende bijstand geld voor het participatiebedrijf moest verdienen en het tekort aan SW’ers moest opvullen.’ Hij werd vrijgesteld van arbeid; ze vonden hem maar lastig, vermoedt Van der Linde. Na negen maanden had hij weer een baan als senior applicatie­beheerder bij een accountantskantoor. Hij windt zich nog steeds op over de manier waarop er met bijstands­gerechtigden wordt omgegaan. ‘Het is zo schadelijk. Er is geen enkele interesse in de nood van mensen. Het is mens­onterend als je merkt dat de gemeente tegen je is, in plaats van voor je en je hélpt.'

POLITIEK AAN ZET

FNV Uitkeringsgerechtigden heeft het rapport inmiddels aangeboden aan Carola Schouten, de kersverse minister van armoedebeleid, participatie en pensioen. Overdijk: ‘We willen dat er een einde komt aan werken zonder loon. Bijstands­gerechtigden hebben recht op goede scholing die het perspectief op een betaalde baan daadwerkelijk vergroot en die aansluit bij hun wensen en mogelijkheden.’

‘DE UITKERINGS­GERECHTIGDE SCHIET ER NIKS MEE OP’

REACTIE WERKSAAM

Marolijn Dölle, directeur van WerkSaam, is geschrokken van het FNV-rapport, maar zegt zich er niet in te herkennen. De inzet van leer-werkstages is volgens haar juist goed om bijstandsgerechtigden met een grote afstand tot de arbeids­markt basisvaardigheden aan te leren, waarna een betaalde baan dichterbij komt. Verder vindt ze dat het rapport een vertekend beeld geeft omdat WerkSaam veel meer uitgeeft aan begeleiding dan de FNV suggereert. ‘In de sociale zekerheid wordt niet verdiend, hooguit een beetje gespaard’, zegt ze.

Deel deze pagina