BASISINKOMEN

FNV Congres

TIJD VOOR BESLUIT BASISINKOMEN

Tekst Andrew Groeneveld Beeld Marijn van der Waa

‘OVER DE BETAALBAARHEID BESTAAT GEEN ENKELE TWIJFEL’

Is Nederland rijp voor een basisinkomen, een uitkering voor iedereen zonder tegenprestatie? Als het aan FNV Uitkeringsgerechtigden ligt wel. In april vraagt de bond daarom het FNV-congres om een principe-uitspraak.

Het idee van een basisinkomen is simpel, de uitvoering eigenlijk ook, maar het zal de inrichting van de samenleving flink overhoop gooien. Binnen de FNV werd begin jaren tachtig volop over een basisinkomen gediscussieerd, maar daarna verdween het onderwerp in een la. Tot 2017. Toen besloot het congres op verzoek van FNV Uitkeringsgerechtigden een eerlijker inkomensverdeling via een basisinkomen op haalbaarheid te gaan onderzoeken.

ZEKERHEID

Voorstanders wijzen vaak naar geslaagde studies in het buitenland en noemen een basisinkomen de beste manier om in één klap van armoede af te komen. Mensen met weinig geld of een onzeker inkomen hoeven zich dan niet meer af te vragen of ze maandelijks de huur kunnen betalen of de kinderen naar een sportclub kunnen sturen. Ook FNV Uitkerings­gerechtigden vindt een basisinkomen een goede manier om inkomen, werk en kapitaal eerlijker te verdelen. Er is door de bond op dit terrein te weinig bereikt, vindt de sector, dus het basisinkomen zou de boel flink laten kantelen. De tegenstanders van een basisinkomen noemen een uitkering-zonder-voorwaarden onbetaalbaar. Zij denken bovendien dat mensen er lui van worden. Wie niet meer hoeft te werken voor z’n geld, gaat thuis met een zak chips op de bank liggen, zo is het idee.

HAALBAARHEID

Willem Banning, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden, is al decennia deelnemer aan de discussie en neemt deel aan de projectgroep, die na de resolutie van 2017 de haal­baarheid is gaan onderzoeken. In april zal deze projectgroep het FNV-congres vragen de resultaten van deze studies te omarmen. Zo’n principe-uitspraak over een basisinkomen kan wat Banning betreft een ‘historische stip op de horizon’ zijn. Daarna, zo beseft hij terdege, moet er stapsgewijs nog veel gebeuren om het daad­werkelijk te realiseren.

BETAALBAAR

De projectgroep organiseerde de afgelopen jaren tal van bijeenkomsten om leden te informeren en meer ideeën te verzamelen. Daarnaast werden deskundigen uitgenodigd om de financiële gevolgen voor de Nederlandse begroting in kaart te brengen en studeerden wetenschappers op de effecten op het gedrag van mensen. Wat zouden zij met een basis­inkomen gaan doen? Meer of juist minder gaan werken? Eén van de belangrijkste conclusies: over de betaalbaarheid bestaat geen enkele twijfel.

‘Maar’, zegt Willem Banning, ‘je praat natuurlijk wel over een principieel andere manier om belastinggeld te verdelen. Je ontkomt niet aan het maken van politieke keuzes, want een basisinkomen is natuurlijk niet gratis. Daarnaast zal je moeten accepteren dat betaalde arbeid niet zaligmakend is. Met of zonder betaalde baan heb je recht op een basisinkomen.’ De invoering is volgens de bestuurder betrekkelijk eenvoudig te financieren wanneer de hogere inkomens meer gaan bijdragen. Dat betekent onder andere aangepaste belasting­schijven en vermogens die zwaarder worden belast. Ook het schrappen van fiscale voordelen voor zzp’ers en afschaffing van de arbeidskorting zijn mogelijke maatregelen.

GEDRAG

De Universiteit van Leiden onderzocht hoe gemotiveerd mensen met een basisinkomen zijn om te (blijven) werken. De resultaten van die gedragsstudie zijn glashelder. Banning: ‘Er is geen negatief effect, voor vrijwel iedereen blijft het aantrekkelijk om naast het basis­inkomen betaald werk te hebben. We zien hooguit een kleine afname bij twee­verdieners, waarvan vaak de vrouw net iets minder gaat werken om meer tijd vrij te kunnen maken voor de kinderen. Maar het argument dat mensen lui worden van een basisinkomen is, zo blijkt uit deze studie, aantoonbaar onzin.

VAKBONDSMACHT

Tot slot is de invloed van het basisinkomen op de organisatiegraad van vakbonden onderzocht. Die invloed blijkt beperkt. Mensen met lagere inkomens hebben bij de invoering van een basisinkomen zelfs de neiging om sneller aansluiting te zoeken bij een vakbond. Bij mensen met hogere inkomens ligt dat anders. Zij verwachten dat de vakbond meer ondersteuning gaat bieden op de inhoud van het werk. Maar over de hele linie verandert aan de vakbondsmacht dus relatief weinig.

OPTIMISTISCH

De projectgroep presenteert het congres straks de resultaten van al dit denk- en rekenwerk. Of het voor de FNV genoeg is om voortaan als vakbond te gaan pleiten voor deze ingrijpende verbouwing van het sociale stelsel is niet zeker, maar Banning zit er optimistisch in. ‘Het is gek’, zegt hij, ‘dat iedereen in deze discussie vaak vergeet dat in Nederland bijna vier miljoen mensen al lang een basisinkomen hebben. Dat is de AOW. Dat is een vast bedrag per maand zonder voorwaarden. In de tijd van Drees gebruikten tegenstanders dezelfde argu­menten als nu: het zou onbetaalbaar zijn en mensen lui maken. Maar ken jij nu nog iemand die van de AOW af wil?’

RESULTAAT

Als het congres de bevindingen van de projectgroep omarmt zijn door de vakbeweging nog een flink aantal stappen te zetten. Een basisinkomen is niet vandaag of morgen ingevoerd, weet ook Banning. ‘Sowieso zullen we eerst het ledenparlement en het bestuur van de FNV moeten overtuigen. Pas daarna kan het lobbywerk beginnen. En daarbij denk ik niet alleen aan de politiek, maar juist ook aan gewone burgers. Vooral aan hen moeten we duidelijk maken dat het basisinkomen voor een eerlijker verdeling van de welvaart zorgt.

‘DAT MENSEN ER LUI VAN ZOUDEN WORDEN, IS AANTOONBAAR ONZIN’

HET AOW-MODEL

FNV Uitkeringsgerechtigden pleit voor het ‘AOW-model’ als basisinkomen. Samenwonenden krijgen dan per persoon minder dan alleenstaanden. Een voorwaarde is ook dat je tenminste 18 jaar legaal in Nederland moet hebben gewoond. Inkomen uit betaalde arbeid wordt niet met het basisinkomen verrekend. De werkloosheid- en arbeids­­ongeschiktheids­verzekeringen blijven bestaan voor dat deel van het inkomen dat afkomstig is uit betaald werk.

Meer weten. Kijk op www.fnv.nl/basisinkomen

Deel deze pagina