ARBEIDSBEPERKING

Inclusieve arbeidsmarkt nog ver weg

‘MENSEN MET EEN BEPERKING KRIJGEN GEEN KANS’

Tekst Pien Heuts Beeld Jeannette Schols

De positie van de twee miljoen mensen met een beperking holt achteruit. Werkloosheid stijgt en armoede neemt toe. Erica Hemmes, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden, luidt de noodklok. ‘Discriminatie maakt dat deze mensen nauwelijks kansen krijgen op de arbeidsmarkt.’

Hoe heeft het zover kunnen komen?

'Het frame dat mensen met een ziekte of andere beperking eigenlijk niet willen werken, is in 1990 geplant. Toenmalig premier Lubbers verklaarde, doelend op 900.000 arbeidsongeschikten: ‘Nederland is ziek’. Het was het startsein voor de afbraak van arbeidsongeschiktheidsregelingen. We hebben het over werknemersverzekeringen hè, waar werknemers premie voor betalen en loonruimte voor inleveren. Vervolgens werden de vakbonden, die in de uitvoeringsinstanties zaten, volledig buitenspel gezet. Sindsdien kampen we met verslechtering op verslechtering.’


Hoe uit zich dat concreet?

‘De WIA, de arbeidsongeschiktheidswet die eind 2005 werd ingevoerd, is een enorme verslechtering ten opzichte van de voorganger: de WAO. Aanvankelijk was het bijna onmogelijk om in de verzekering voor duurzame arbeidsongeschikten (IVA) te komen; je moest bijna dood zijn. Dat is nu iets verbeterd. Maar bij de WGA, de verzekering voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten, blijft de toegang nog steeds heel moeilijk. De arbeidsongeschiktheidsgrens, die in de WAO 15 procent was, is naar 35 procent gegaan. We hebben als FNV kunnen tegenhouden dat de grens 50 procent werd.'
'Verder is het schrijnend dat mensen, als ze minder dan 80 procent arbeidsongeschikt zijn, gauw door de bodem van het sociaal minimum zakken. Als je geen werk hebt en het lukt je niet 50 procent van je restverdiencapaciteit te verdienen, verval je op een geven moment in de vervolguitkering. En die is een percentage (maximaal 75 procent) van het minimumloon in plaats van een percentage van je oude loon. Dat kan vele honderden euro’s per maand schelen. Deze verslechteringen gaan uit van het negatieve beeld dat mensen geprikkeld moeten worden. Geprikkeld op een arbeidsmarkt waarop je nauwelijks kans maakt als je wat mankeert.’


Maar is het geen winst dat de zogeheten 35-minners in dienst kunnen blijven?

'Die afspraak werkt niet. Re-integratie binnen of buiten het bedrijf of organisatie lukt vaak niet, terwijl de weg naar een arbeidsongeschiktheidsuitkering voor deze mensen is afgesloten. We hebben als bond altijd gezegd: deze groep werknemers mankeert echt behoorlijk wat. Nu zijn ze, na de WW-periode, vaak veroordeeld tot de bijstand. En als ze een verdienende partner hebben, krijgen ze helemaal niets.’


Klopt het dat er veel (verkapte) arbeidsongeschiktheid richting Participatiewet is geschoven?

'Zeker, mensen met een arbeidsbeperking die voorheen onder de sociale werkvoorziening vielen, jonggehandicapten die niet volledig arbeidsongeschikt zijn en vroeger onder de Wajong zouden vallen en 35-minners vallen sinds 2015 allemaal onder het bijstandsregime.’

‘We kampen met verslechtering op verslechtering’

Doel van de Participatiewet was zoveel mogelijk mensen te laten meedoen. Eind vorig jaar concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau dat dit beleid amper meer baankansen biedt aan mensen met of zonder handicap. En dat het een misvatting is dat iedereen kan werken. Ben je het daarmee eens?

'Ik denk dat heel veel mensen met een beperking kunnen meedoen naar vermogen, op hun manier. Maar die kans krijgen ze gewoon niet. De een heeft psychische problemen, de ander een verstandelijke beperking en weer een ander heeft een vreselijk lastig lijf. Dan heb je wel voorzieningen en ondersteuning nodig. En daar ontbreekt het vaak aan. Het zit niet in mensen dat ze denken: ik wil niks, ik kan niks. Juist mensen met een beperking hebben een enorm doorzettingsvermogen, de ambitie om hun eigen broek op te houden en wél te werken. Het zijn enorme vechters.’


Wat gaat er mis?

'Ik noem het validisme: discriminatie, marginalisering en stigmatisering van mensen met een beperking maakt dat ze nauwelijks kansen krijgen. De toegankelijkheid van de arbeidsmarkt voor mensen met een beperking is de afgelopen tien jaar verslechterd, alle banenafspraken ten spijt. Het idee was om banen voor mensen met een beperking te creëren en dat werken moet lonen. In combinatie daarmee werd de Wajong-uitkering van 75 naar 70 procent van het minimumloon verlaagd. Grosso modo moet je concluderen dat de bezuiniging is doorgevoerd terwijl de arbeidsmarkt op slot zit.’


Doel van het VN-verdrag Handicap is de positie van mensen met een beperking versterken. Uit een rapportage blijkt echter dat het aantal mensen met een handicap dat in armoede leeft en risico loopt op sociale uitsluiting is gestegen van 19,5 procent in 2009 naar 24,6 procent in 2016. En dat ook op veel andere gebieden de positie van mensen met een handicap achteruitgaat. Herkenbaar?

'Zeker. Een heel schrijnend voorbeeld, dat we hebben voorgelegd aan het College voor de Rechten van de Mens, vind ik herziening van de Wajong in 2015. De Wajong was ooit bedoeld om jongeren met een al dan niet aangeboren handicap de kans én het recht op een zelfstandige uitkering te geven die hun onafhankelijkheid in de toekomst enigszins zou waarborgen. Dat vangnet is nu alleen nog voorbehouden aan jonggehandicapten die totaal geen arbeidsvermogen hebben. Degenen die nog iets van arbeidsvermogen hebben, zijn in de Participatiewet terechtgekomen en hebben te maken met een partner- en vermogenstoets. Ze kunnen een zelfstandig inkomen vergeten. Het is pure discriminatie dat mensen met een beperking anders worden behandeld dan mensen zonder beperking. Ouders van jonge kinderen met een beperking realiseren zich vaak niet dat er geen inkomensvoorziening meer is als hun kind achttien wordt en nog enig arbeidsvermogen heeft. Hooguit is er – met veel voorwaarden en restricties – vanaf 21 jaar de Participatiewet.’

‘Het ontbreekt vaak aan ondersteuning en voorzieningen’

Wat kan FNV Uitkeringsgerechtigden doen tegen de uitholling van de positie van mensen met een beperking?

'Ik vind dat de zeggenschap over werknemersverzekeringen weer terug moet naar de sociale partners. We hebben nu alleen onze rol in de Sociaal Economische Raad en de Stichting van de Arbeid. Vanuit die positie hebben we wel een aantal verslechteringen van tafel gekregen, zoals de loondispensatie in de Wajong. Dit plan zou het mogelijk maken mensen met een arbeidsbeperking onder het minimumloon te betalen. Ook hebben we een maatregel uit het regeerakkoord kunnen tegenhouden waardoor het aantal passende functies op basis waarvan de arbeidsdeskundige de mate van arbeidsongeschiktheid bepaalt drie blijft in plaats van één. Dit is enorme winst. Deze maatregel was bedacht om de instroom in de WIA nóg verder te beperken.'
'Waar we nu hard mee bezig zijn, is te voorkomen dat het UWV niet langer aan het einde van het traject Poortwachter beoordeelt of het oordeel van de bedrijfsarts juist is geweest. Het kabinet wil dat het medisch oordeel van de bedrijfsarts leidend wordt. Dan is het de slager die zijn eigen vlees keurt en dat kan heel erg nadelig zijn voor de re-integratie van zieke werknemers. Nu kijkt het UWV als onafhankelijke partij na twee jaar ziektewet of de werknemer en de werkgever voldoende re-integratie-inspanningen hebben geleverd. Als de werkgever in gebreke is gebleven, kan het UWV eventueel opleggen dat een werkgever het loon langer door moet betalen; de werknemer blijft dan nog in dienst. We moeten koste wat kost voorkomen dat een wijziging hiervan voor de zomer door de Tweede Kamer komt.’


Het lijkt dweilen met de kraan open. Blijkt over vijf jaar dat de positie van mensen met een beperking nog verder is verslechterd?

'Ik hoop het niet, maar bijvoorbeeld het recente advies van de commissie Borstlap over de modernisering van de arbeidsmarkt is heel teleurstellend als het over kwetsbare groepen gaat. Er is nauwelijks aandacht voor mensen met een arbeidshandicap. Terwijl het dé grote uitdaging is om een arbeidsmarkt te creëren waar iedereen een kans krijgt een fatsoenlijk inkomen te verdienen. Aan de groeiende tweedeling moet een einde komen.’


Hoe?

'Dat begint bij bewustwording. Voor veel werknemers is arbeidsongeschiktheid een ver-van-mijn-bedshow, terwijl ze fors betalen voor regelingen die steeds verder verslechteren. We moeten mensen écht organiseren, werkenden en niet-werkenden, om samen een front te vormen en in actie te komen tegen verdere uitholling van de sociale zekerheid. Hoewel mensen met een beperking niet met een trekker naar het Malieveld kunnen, moeten we veel zichtbaarder zijn. En meer van ons laten horen.’

Strijd mee, kom naar de workshop!

Dinsdag 17 maart organiseert de FNV een workshop onder leiding van Erica Hemmes over de aanpak van discriminatie van mensen met een beperking op de arbeidsmarkt en in het inkomensbeleid. Kom, praat mee en deel je ervaringen. Na deze workshop moet duidelijk zijn hoe we samen de strijd aangaan!

De workshop vindt plaats in Pakhuis de Zwijger, Piet Heinkade 179 in Amsterdam van 17.00 tot 18.30 uur. Aanmelden kan bij diversiteit@fnv.nl o.v.v. workshop Strijd tegen validisme. De workshops is gratis, maar reiskosten worden niet vergoed.